Soner Yalçın'ın 2002 yılında yayınladığı EFENDİ-Beyaz Türklerin Büyük Sırrı isimli kitap İzmir'in ünlü tüccar ailelerinden Evliyazadelerin hikayesini anlatırken bu aileyle akrabalık ilişkileri olan Uşşakizade, Helvacızade, Yemişçizade, Salepçizade, Osmanizade, Kilimcizadeler, Tuzcuzade, Musulluzade ailelerinin İzmir tarihindeki yeri ve önemine dikkat çekmişti.Yalçın'ın kitabında Evliyazadeler ve akrabaları olan diğer ailelerin Sabetaycı olduğu iması Sabetaycılık konusunun Türkiye gündemine yerleşmesine sebep olmuştu.
İzmirli Evliyazadelerin Efendi kitabında yer verilmeyen yakın-uzak akrabalık ilişkilerine değinmeye çalışacağız bu yazımızda.
EVLİYAZADELER
DR. NAZIM
Evliyazadelerin siyasi cinayete kurban giden ilk damadı Dr. Nazım bey,Vardar boylarından sarıklı bir ağa olarak tanınan Hacı Abdülhamid bey'in Ayşe hanım'la evliliğinden dünyaya gelen çocuklarından biridir.Nazım bey'in Nafia, Rasiha, Şevkiye, isimli 3 kızkardeşi ve Fazıl Mehmet isimli bir erkek kardeşi vardır.
Dr. Nazım bey'in kardeşi Rasiha hanım'ın oğullarından Hamid Ortaç'ın damadı Talat Anamur'un kardeşi Süreyya Anamur, Munis Faik Ozansoy'un kardeşi Remide hanım'ın eşidir.
Soner Yalçın , Munis Faik Ozansoy'un akrabası Atıf Bayındır'ın Evliyazadelerin damatlarından Dr. Tevfik Rüştü Aras'ın amcasının oğlu olduğunu yazmış.
Şükrü Koçak'ın yeğeni Hadi Hüsman, Demokrat Partinin Gümrük ve İnhisarlar vekilliği görevinde bulunmuş, Yassıada yargılanan Hüsman 10 yıl ceza almış.
Hamit ve Nihat Ortaç 'ın kardeşleri Lütfiye hanım'ın oğlu Turgut Gürsel'in bacanağı yüksek Mimar Cevat Erbel, Kapancı Cemaatindan Mason Üstadı Avukat Dr. Reşat Atabek'in eşi Emine Atabek'in dayısıdır.Erbel'in ilk eşi Çorlulu Ali Paşa ahfadından Nermin hanım çocuk kaçakçılığı suçlamasıyla suçlanıp beraat eden Dr. Oktay Cumhur Akkent'in kuzenidir.Akkent'in eşi Ayla hanım da Kapancı Cemaatindendir.
Evliyazadelerin siyasi bir cinayete kurban giden ikinci ve en ünlü damatları Adnan Menderes
Adnan Menderes'in eşi Evliyazadelerin kızı Berin hanım ve oğulları Aydın Menderes
Berin Menderes'in kardeşi Güzin hanım Vapur acentası sahibi Hamdi Dülger ile evlenmiş.Güzin hanım'ın eltisi Hüsnet Dülger'in kardeşi, Mehmet Ali Aybar'ın dayısının oğlu İsmail Gelenbevioğlu'nun eşidir.Gelenbevioğlu'nun teyzezadesi Hüseyin Rauf Gelenbevioğlu'nun damadı Metin Sandalcı'nın ailesi Karakaş Cemaati içinde eğitimci kimliğiyle öne çıkan cemaatinin önemli ailelerinden biridir.
Güzin Dülger'in diğer eltisi Naciye hanım, işadamı Hüsnü Özyeğin'in teyzesinin kızıdır.Naciye Dülger'in oğlu Ali Kemal Dülger'in gelini Işık hanım'ın teyzesinin kızı Özden hanım, Nurullah Narin'in gelinidir.Özden Narin'in kızı Oya Temelli, İsmet İnönü'nün kardeşinin torunu Hasan Emre Temelli ile evlenmiş.
Işık Dülger'in teyzezadesi Özden Narin'in kızı, genç yaşta hayatını kaybeden İnci Yerlici,Boğaziçi Üniversitesinin ilk Türk dekanı olan Veziri Azam Halil Hamid Paşa ahfadından Prof. Dr. Vedat Yerlici'nin oğlu Muvaffak Yerlici'nin eşiydi.Muvaffak bey'in son eşi Asu hanım Lütfi Kırdar'ın torunudur.Vedat Yerlici'nin eşi Esen hanım'ın dayısının kayınpederi Nusret Hilmi Meray Sabetaycıdır.Esen Yerlici'nin amcazadesi Engin hanım, İsmet İnönü'nün oğlu Ömer İnönü'nün eşiydi.
Özden Narin'in halası Münire hanım'ın görümcesi Emine hanım,Prof. Dr, İlter Turan'ın teyzesidir.Münire hanım'ın damadı Evner Ergun Ermeni terör örgütü ASALA tarafından şehit edilmişti:
Adnan Menderes'in konağında dünyaya geldiği dayısı Sadık bey'in torunu Sadık Giz Galatasaray Kulübü Başkanlığı yapmıştır. Sadık Giz'in halazadesi İclal Hanım, Kazım Karabekir'in eşidir.İclal hanım Adnan Menderes'in yakın dostu Ethem Menderes'in de kuzenidir.Kazım Karabekir'in bacanağı Hamza Osman Erkan, Şeyh Şamil'in torunu Nefise hanım'ın oğludur.
Ethem ve Adnan Menderes:
Adnan Menderes'in dayısının kızı Mesude hanım,Berin Menderes'in dayısının oğlu Nejat Evliyazade'nin eşidir.Çiftin oğulları Özdemir Evliyazade'nin eşi Elife hanım'ın kardeşinin eşi Nedime hanım, Türkcell eski CEO'su Kaan Terzioğlu'nun dedesi Sabahattin Bilgütay'ın ablasıdır.
Sabahattin Bilgütay'n akrabası eski Kütahya Milletvekili Mehmet Somer Selanik'ten Atatürk mahalle arkadaşıdır.Somer'in kızı Asime Şehsuvaroğlu Türkiye'nin ehliyet alan ilk kadın şoförüdür.
Mehmet Somer'in baldızının oğulları Necil ve Ural Ozon film yapımcısıdır.
TEVFİK RÜŞTÜ ARAS ve FATİN RÜŞTÜ ZORLU
Evliyazade ailesinin damatlarından Tevfik Rüştü Aras 1925-38 yılları arasında Dışişleri Bakanlığı yapmıştır.Tevfik Rüştü Aras'ın damadı Fatin Rüştü Zorlu,1960 Darbesi sonrası idam edilen 3 isimden birisidir.
Tevfik Rüştü Aras'ın kızı Emel hanım'ın Fatin Rüştü Zorlu ile düğününden bir kare:
Fatin Rüştü Zorlu'nun halasının oğlu yazar Nahid Sırrı Örik
Nahid Sırrı Örik'in annesi Melek hanım ilk evliliğini Sultan II. Abdülhamid'in Başmaybeyncisi ve Maliye Bakanlığı da yapmış olan Sarıcazade Ragıp Paşa'yla yapmıştır.Ragıp Paşa Osmanlı topraklarında kurulan ilk rakı fabrikasının da sahibidir.
Fatin Rüştü'nün babaannesi (Nahid Sırrı'nın aneannesi) Ayşe Sıdıka hanım, (bazı kaynaklarda Şeyh Şamil'in akrabası olduğu belirtilen) Çerkez Hafız Mehmet Paşa'nın kardeşi Hasibe hanım'ın Artvin'in zor ilçesinden Zorluoğlu Ali bey'le yaptığı evlilikten dünyaya gelen 3 kızından biridir.Ayşe Sıdıka hanım'ın erkek kardeşi Hüsnü bey, V. Murat'ın 3,5 günlük saltanatı sırasında ona Mabeyncilik yapmıştır.Hüsnü bey'n oğlu Avnullah Kazımi, onun kızı da Halide Nusret Zorlutuna'dır.
Halide Nusret Zorlutuna
Halide Nusret Zorlutuna'nın kızı yazar Emine Işınsu
Fatin Rüştü ve Nahid Sırrı'nın büyükanneleri Ayşe Sıdıka hanım,Bağdat'ta bulunduğu sırada kuzeniyle evli olan Serdar-ı Ekrem Ömer (Lütfi) Paşa'nın onunla bacanak olmak istediği Lehli İbrahim Paşa'yla evlendirilir.Çiftin dünyaya gelen 7 çocuklarından 4'ü hayatta kalır ki bunlardan en küçüğü Ömer, Havran isyanı sırasında şehit düşer.Diğer çocukları Nahid Sırrı'nın annesi Melek Meliha hanım,Emine Binnaz hanım ve Fatin Rüştü'nün babası İbrahim Rüştü Paşa'dır.
Ayşe Sıdıka hanım'ın dayısı Çerkez Hafız Mehmet Paşa'nın kızı Ayşe Sıdıka hanım, Osmanlığa sığınıp Müslüman olan Karl Detroit-Mehmet Ali Paşa ile evlenmiş.Çiftin kızlarından Hayriye hanım Mehmet Ali Aybar'ın babaannesi, Leyla hanım Nazım Hikmet'in anneannesi, Zekiye hanımsa Ali Fuat Cebesoy'un annesidir.Ayşe Sıdıka hanım'ın kardeşi Hatice hanım da Kazım Karabekir'in amcasının eşidir.
Fehmi Ülgener'in yeğeni Talat Mithat Hemşeri'nin teyzesinin kızı Neriman hanım, Abidin Daver'in eşidir.Daver'in ilk eşi Nerime hanım, şair Oktay Rıfat'ın amcası Ali Rıfat Çağatay'ın kızıdır.Abidin Daver ve Nerime hanım'ın kızları Nilüfer hanım Faruk Süren'in eşi Hatice hanım'ın annesidir.Nerime hanım'ın kardeşi Perizat hanım, Enver Paşa'yla Naciye Sultan'ın oğulları Ali Enver Akoğlu'yla evlenmişti.
Talat Mithat Hemşeri'nin kardeşi Muhterem hanım'ın gelini Işık Ayberk,Prof. Dr. İlter Turan'ın kardeşidir.Ayberk ailesinin dünürü Gökçen ailesinin diğer dünürleri de Kapancı Cemaatinin en bilinen ailelerinden Malta ailesidir.
Evliyazade ailesinin Birsel ailesiyle akrabalık ilişkileri birden çok evlilik üzerine kuruludur. Evliyazade Hacı Mehmet Efendi'nin kardeşinin kızı Yümniye hanım Mustafa Münir Birsel ile evlenmiş, Birsel'in amcazadesi Sadullah Hamit Birsel ise Hacı Mehmet Efendi'nin oğlu Refik bey'in kızı Bihin hanım'la.
Evliyazade Refik bey'in kızı Fatıma Bihin hanım'ın eşi Sadullah Hamit Birsel, İzmir'in ünlü tüccarlarındandır.Bu çiftinin gelinleri Ayla hanım, Talat Muşkara'nın kardeşi Dr, Ömer Vasfi bey'in torunudur.
Sadullah Hamit Birsel'in halasının oğlu Nurullah Esad Sümer'in kayınbiraderi Nureddin Vergin Nur Vergin'in üvey babasıdır.Nur hanım'ın özbabası Nuri Conker'in oğlu Mahmut Cahit Conkerdir.
Sadullah bey'in kardeşi Vedide hanım'ın oğlu Ümit Sanver'in ilk eşi Jale Sarı'nın kardeşi Lale Sarı,Ercüment Karacan'ın ilk eşidir.Lale hanım'ın evlendiği isimlerden biri de ünlü oyuncu Fikret Hakan'dır.Ümit Sanver ve Jale Sarı'nın dünürleri Raşit Özsaruhan'ın ablasının oğulları Elginkan kardeşler E.C.A şirketinin kurucularıdır.
Sadullah Hamit Birsel eşi Bihin hanım'ın vefatının ardından Perihan Devres ile evlenmiş.Perihan hanım'ın ilk eşi Hürrem Şeren, Kenan Rıfai'nin eşlerinden Güzide hanım'ın dedesi Mehmet Zihni Efendi'nin kardeşinin torunudur.Perihan Devres'in amcasının oğlu Nezih Devres,1971-72 yılları arasında enerji ve tabii kaynaklar bakanlığı yapmıştır.
Nezih Devres'in annesi Gayet hanım gemicilik tarihimizde önemli bir yeri olan Şirketi Hayriye'nin kurucusu Hüseyin Haki bey'in kızıdır.Devres'in eşi Meliha hanım'ın halazadesi Yuzuf Mazhar bey, Barış Manço'nun babasının ilk eşinden dünyaya gelen ağabeyi Oktay Manço'nun teyzesinin damadıdır.Manço kardeşlerin halaları Raife hanım'ın eşi Nahit bey de Hüseyin Haki Efendi'nin torunudur.
Kapancı Cemaatinden Halil Bezmen'in ilk eşi Figen Mirel, Nezih Devres'in baldızının kızıdır.Devres'in kayınbiraderinin eşi Güler hanım, Dr. Hulusi Behçet'in kızı, bacanağı Bülent Büktaş Namık Kemal'in torun çocuğu ve Rıfat Menemencioğlu'nun torunudur.Nezih Devres'in diğer bacanağı Recai Tarımer'in kardeşi Yüksel Ener, Mehmet Emin Karamehmet'in eşi Şerife Eliyeşil'in dayısının damadıdır.Nezih bey'in eşi Meliha hanım'ın dayısının kızı Füsun Türker'in oğlu, Aylin Kotil'in amcası Aytekin Kotil'in damadıdır.
Recai Tarımer'in kızı Beysun hanım, Türk sinemasının aykırı yönetmenlerinden Alp Zeki Heper'in eşidir:
Nezih Devres ve eşi Meliha hanım'ın kızları Gülfer hanım,Kazım Karabekir'in yakın çalışma arkadaşı, Kurtuluş Savaşında Şark Cephesi Kurmay Başkanı ve eski MSB Harp dairesi başkanı olan Mustafa Sabri Ertuğ'un torunu ve Ressam Mefharet Ertuğ'la eski Sağlık Bakanlarından Celal Ertuğ'un oğlu olan Murat bey'le evlenmiş.Çiftin oğulları, ünlü müzayede evi sothebys'in yöneticilerinden Ali Can Ertuğ intihar ederek yaşamına son vermişti:
Ali Can Ertuğ'un babası Prof. Dr. Celal Ertuğ 1988 yılında kurulan Yeşiller Partisinin ilk genel Başkanıdır.Mefharet Ertuğ'un babası Vehbi Kocagüney de Kurtuluş Savaşına katılan komutanlardan ve aynı zamanda eski milletvekillerindendir.
Sadullah Hamit Birsel'in kardeşi Süreyya Birsel'in oğlu Semih Birsel gazeteci Zeynep Oral'ın babasıdır.Semih Birsel'in eşi Selçuk hanım'ın teyzezadesi Sara Berkman, Turhan Esener'in dayısı Osman Ali Berkman'ın eşidir.Bülent Eczacıbaşı'nın kayınpederi olan Turhan Esener'in eşi Sabiha hanım, Arif ve Betül Mardin 'in teyzeleri ve Suat Hayri Ürgüplü'nin kardeşinin kızıdır.
Selçuk Birsel'in teyzesinin diğer damadı Suat Keskin'in yeğeni Mehruba Akra, Necef Uğurlu'nun annesidir.Mehruba hanım'ın kardeşi Aytülü Aker, Mehmet Şefik Aker'in torununun eşidir.Mehmett Şefik Aker'in kızı Feriha hanım'ın kızı Birgan hanım, Hüsamettin Cindoruk'un kayınvalidesi Meryem Soyugenç'le, Hasan Polatkan'n eşi Mutahhare hanım'ın kardeşleri olan Sabri Çifkurt ile evlenmiş.
Gazeteci Zeynep Oral'ın gelini Nuşin hanım,Ebru Şallı'nın eski eşi Harun Tan'ın kuzenidir.Zeynep Oral'ın dayısının oğlu Ahmet Sudi Kartal, Engin Noyan'ın kızkardeşinin eşidir:
Kaynaklar:
Efendi, Soner Yalçın
Eski Zaman Kadınları Arasında , Nahid Sırrı Örik.
Boğazdaki Aşiret , Mahmut Çetin.
https://www.academia.edu/12789223/İ_and_T_Adapazarı_Fabrikası_ve_Milli_İktisat?email_work_card=title